Успуорду көҕүлүттэн туппут, Мэҥэ Хаҥалас улууһугар гиирэ успуордун сайдыытыгар кылаатын киллэрэн бу көрүҥү тарҕатыыга уонна сайыннарыыга бэриниилээхтик үлэлии-хамсыы сылдьар энтузиаст-тириэньэр Виталий Пестряков биһиэхэ ыалдьыттаата.

Виталий Михайлович Пестряков гиирэни анньыыга араас таһымнаах күрэхтэһиилэргэ улууһун, өрөспүүбүлүкэтин аатын ааттатан кэллэ. Онтон саамай муҥутуур ситиһиилэринэн өрөспүүбүлүкэ бастыҥ түһүлгэлэригэр: 1995 сыллаахха Төҥүлүгэ ыытыллыбыт Манчаары ыспартакыйаадатыгар кыайыылааҕынан итиэннэ 2000 сыллаахха Покровскайга СӨ норуоттарын Оонньууларыгар чөмпүйүөннээбитин ааҕынар. Күн-бүгүн бэтэрээннэргэ гиирэни анньыыга бастыҥ көрдөрүүлээх чөмпүйүөн, Арассыыйаҕа бастыыр иһин күрэхтэһиилэр үс төгүллээх кыайыылааҕа.

‒ Виталий Михайлович, эн успуордунан хаһааҥҥыттан дьарыктанаҕын?

‒ Оҕо сааһым Мэҥэ нэһилиэгэр ааспыта. Оскуолаҕа үөрэнэр сылларбар успуорт салаатын интэриэһиргиирбэр бастакы батыһааччыбынан физкултуура учуутала, барытыгар дэгиттэр таланнаах Владимир Никифоровы ааттыыбын. Кини үлэтин-хамнаһын кыра кылаастарга үөрэнэ сылдьан сэргиир этим. Олоххо араас буолар. Бэһис кылааска үөрэнэ сылдьан күһүҥҥү силбиккэ тымныйан, ангинам сүһүөхпэр охсон, балаҕан ыйыгар санитарнай авиациянан Дьокуускайга балыыһаҕа киирбитим итиэннэ тохсунньуга диэри сүһүөхтэрим иһэн хааланнар,  суорҕан-тэллэх киһитэ буолбутум. Балыыһаттан муус устар ыйга биирдэ тахсыбытым уонна оскуоланы бүтэриэхпэр диэри физкултуураҕа сылдьыбатаҕым. Ол эрээри оччолорго тустуунан дьарыктанар бырааппын Петр Пестряковы батыһан саалаҕа сылдьар идэлээҕим. Аҕабыт Михаил Архипович биһиэхэ мэлдьи: «Сүһүөхтээх дьон буоллаххытына ‒ хаһан да өлөн охтон биэриэххит суоҕа» диэн мэлдьи этэрэ. Дьарыктанарбытыгар анаан дьиэбит иһигэр турник оҥорбута, гантеллары булан талан аҕалтаабыта. Оччолорго Балыктаахха успуорт саалатыгар убайдарбыт Дмитрий, Гаврил Татариновтар, Дмитрий Стручков, Иван Мохначевскай, Иннокентий Никитин гиирэнэн утумнаахтык дьарыктаналларын көрөр, сэҥээрэр этим. Кинилэргэ мин атахпар турарбар бастыҥ холобур буолбуттарынан күн бүгүҥҥэ диэри махтанабын. Балыктаахха өр сылларга физкултуура учууталынан үрдүк таһымнаахтык Владимир Никифоров үлэлээбитэ. Кини, собус-соҕотох физрук, нэһилиэккэ ыытыллар туох баар спортивнай-маассабай, физкультурнай-чэбдигирдэр үлэлэрин, ону таһынан нэһилиэккэ ыытыллар уус-уран самодеятельность тэрээһиннэрин барытын көҕүлүттэн тутарын сөҕө-махтайа көрөр этим.  Владимир Ипатьевич сатаабатаҕа диэн суоҕа,  дэгиттэр спортсмен, бастыҥ тустуук, байааҥҥа оонньуур ырыаһыт, үҥкүүһүт, үҥкүү туруорааччы быһыытынан дьон-сэргэ биһирэбилин, сэҥээриитин ылыаҕын ылбыт үтүөкэннээх киһи этэ. Кини кэнниттэн Балыктаахха эмиэ маассабай успуорду өрө туппут Валерий Николаевич Рожин  физкултуураны үөрэппитэ. Балыктаахха үлэлиир кэмнэригэр гиирэ успуордунан утумнаахтык дьарыктанан РСФСР маастарын нуорматын толорбута, үгүс күрэхтэһиилэргэ инники күөҥҥэ сылдьыбыта. Успуорт эр киһиэхэ наадалааҕын өйдөөммүн, Валерий Николаевич сүбэтинэн, көҕүлээһининэн уопсай турукпун бөҕөргөтүүгэ оҕолортон хаалымаары эти-сиини сайыннарар хамсаныыларынан дьарыктанар буолбутум.

Оскуоланы бүтэрэн Намнааҕы педагогическай училищеҕа уруһуй, черчение учууталын идэтигэр үөрэнэ киирбитим. Онно сылдьан аармыйаҕа ыҥырыллан барбытым. Дьиҥэр, доруобуйабынан мөлтөхпүн, ол эрээри быраастар  сүрэҕиҥ үчүгэй,  бэйэҥ баҕалаах буоллаххына барыаххын сөп диэбиттэрэ. Икки сыл Монголияҕа сулууспалаабытым. Онно сылдьан оһоҕоһум бааллан, ыарахан эппэрээсийэни ааһан 3 ый кэриҥэ байыаннай госпитальга сыппытым. Доҕорум, однополчаниным, ыстаанганан дьарыктанар Алексей Косовка махтанабын. Кини миигин ыстаанганы көтөҕүүгэ сүрүн эрчиллиилэргэ үөрэппитэ. Онон аармыйаттан арыый бэлэмнээх киһи кэлбитим. Кэлэн үөрэхпин салҕаабытым. Устудьуоннуу сылдьаммын, эмиэ физкултуура уруогуттан босхолонон, сылдьыбат этим. Ол кэмҥэ, эмиэ училищеҕа үөрэнэр биир дойдулааҕым, билигин Тиэлиги олохтооҕо Гаврил Попов гиирэнэн дьарыктаныыга уолаттары хомуйбута. Онон гиирэ успуордугар идэтийэн туран дьарыктанарга уһуйбут киһибинэн кини буолар. Онно сылдьан ийэ хара көлөһүммүн тоҕон утумнаахтык дьарыктаммытым. Ол түмүгэр тута оройуон чөмпүйэнээтигэр бастаабытым. Онтон үөрэнэрим тухары 4 сыл  чөмпүйүөннээбитим, ону таһынан дойдубар култуура уонна успуорт эстэпиэтэтигэр ыҥырыллан кыттар буолбутум. «Уолбут гиирэнэн дьарыктанан сиппит-хоппут, олох атын киһи буолбут эбит!» ‒ диэн дойдум дьоно сэргээн этэр буолбуттара.

‒ Маҥнай идэтийэн туран, успуорду көҕүлүүр, тэрийэр үлэҥ хаһан саҕаламмытай? 

‒ Гиревик быһыытынан 1987 сыллаахха Манчаары ыспартакыйаадатыгар мин Нам улууһуттан кыттыбытым. Көрдөрүүм сэмэй этэ, 70 киилэҕэ бэһис буолбутум. Онтон кынат анньынан атын үрдүк таһымнаах күрэхтэһиилэргэ кыттар буолбутум. Кэргэним София Алексеевна Горнайтан төрүттээх буолан, маҥнай ыал буолан баран Горнай улууһугар Мытаахха 4 сыл олорбуппут.   Сопхуоска хомсомуол салаатын сэкирэтээринэн үлэлээбитим. Онно сылдьаммын,  сиэксийэ арыйан, атын ыччаттары дьарыктаабытым. 1991 сыллаахха Бэрдьигэстээххэ Манчаары оонньуулара ыытыллыбыттара. Оччолорго «Кэптин» сопхуоска зоотехнигынан үлэлии сылдьар биир дойдулаахпын Гаврил Семеновы кытта булсаммыт, иккиэн сүбэлэһэн, кылгас кэм иһигэр дэгиттэр уолаттары хомуйан, хамаанда тэринэн дьарыктаабыппыт. Дьон-сэргэ бары соһуйуохтарын иһин, Дьокуускай куорат кэнниттэн Горнай гиревиктэрэ иккис миэстэни ылары ситиспиппит. Нам училищетын бүтэрэн баран, 1-кы Хомустаахха уруһуй кылааһын салайааччытынан анаммытым. Онуоха, саҥа үлэлээн иһэммин, бастакы хомсомуол мунньаҕар миигин «Нам» сопхуоска босхоломмут сэкирэтээринэн талбыттара. Итинэн үөрэхпинэн идэм тохтообута. 1991 сыллаахха Сэбиэскэ Сойуус эстэр. Ити сыл улууспар кэлэн,  Борис Петрович Птицын салалтатынан Төҥүлүтээҕи милииссийэ беһүөлэктээҕи отделениетыгар дьуһуурунай чаас иниспиэктэринэн, участковайынан уонна дознаватель дуоһунастарыгар үлэлээбит кэмнэрдээхпин. Ити салааҕа олоҕум биэс сылын анаабыт кэрчик кэмнэрбин күндүтүк саныыбын. Оччолорго, үлэм төһө да уустук, киириилээх-тахсыылаах буолбутун иһин, быыс-арыт булан гиирэнэн утумнаахтык дьарыктанан үрдүк ситиһиилэммит кэмнэрим этэ.

Мэҥэ Хаҥаласка гиирэ успуордун өрө туппут энтузиастар Руслан Николаевич Корнилов, Прокопий Иннокентьевич Петров ‒ Сыырык курдук үтүөкэннээх тириэньэрдэрэ, салайааччылар үлэлии сылдьыбыттара. Ол кэмнэргэ улууска гиирэ успуордун сайдыыта үрдүк кэрдиискэ турара. Хомойуох иһин, Руслан Николаевич уонна Прокопий Иннокентьевич аҕыйах сылынан быысаһан Күн сириттэн күрэммиттэрэ. Ол биллэн турар, улууспутугар гиирэ успуорда салгыы сайдыытыгар охсуулаах буолбута. 1995 сыллахха Дмитрий Алексеевич Яковлев салалтатынан, Төҥүлүгэ Манчаары ыспартакыйаадатыгар улууспут хамаандата үрдүк тэрээһиннээхтик кыттан бастааабыта. Онно улуус сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэммин  чөмпүйүөннүүр кэммэр  Николай Соловьев, Валериан Неустроев, Василий Назаров, Никита Алексеев, Василий Федоров буоламмыт эгил-тэгил үчүгэйдик кыттыбыппыт, хамаандабыт Дьокуускай кэннитэн иккис буолары ситиспитэ. Онтон 2000 сыллахха Покровскайга Саха сирин норуоттарын  Оонньууларыгар хамаанданан бастаабыппыт, Дьокуускай, Мииринэй курдук күүстээх хамаандалары хоппуппут. Бу успуорт көрүҥэр, үгүс сылларга улууһу инники күөҥҥэ таһааран албан аатырдыбыт дьонунан, гиирэ успуордун аҕалара  Юрий Шишигин, Петр Захаров, Василий Скрябин-Идэлги, РСФСР маастардара Николай Тастыгин, Вячеслав Кычкин, Василий Дьячковскай, Саха АССР маастардара Гаврил Охлопков, Валерий Бурнашев, Федор Керемясов, Иосиф Брызгалов, Валерий Захаров, Руслан Корнилов, Василий Федоров, Николай Андросов, Николай Соловьев, күүстээх гиревиктар Сергей Марков, Ростислав Якушев, Василий Назаров, Василий Борисов, Никита Алексеев оттон да атыттар буолаллар.

‒ Билигин хамаандаҕар хас киһи баарый?

‒ Гиирэ успуорда уустук көрүҥ буолара биллэр. Дьону дьарыктыырга  туһунан хамнастаах, анал уопуттаах тириэньэр наада. Билигин Үөһээ Бүлүүгэ 3, Уус Алдаҥҥа 3, Чурапчыга 2, Намҥа 2  анал тириэньэрдэр үлэлииллэр. Туһааннаах үлэлээх-хамнастаах киһи, бириэмэ аттарынан, сүүрэ сылдьан тириэньэрдиирэ уустуктардаах. Ньурбаттан төрүттээх Владимир Михайлов курдук талааннаах гиревик кэнники кэккэ сылларга Мэҥэ Хаҥалас аатыттан үгүс күрэхтэһиилэргэ ситиһиилээхтик кыттыбыта. Кинини ыҥыран аҕалан тириэньэринэн үлэлэтэн усулуобуйа, дьиэ-уот боппуруоһун быһаарар киһи табыгастаах буолуох этэ. Билиҥҥи кэмҥэ хамаандабар инники күөҥҥэ сылдьар уолаттарым, РФ успуордун маастарыгар хандьыдааттар Артем Романов, Алексей Тастыгин, Владимир Степанов, Петр Андросов, Владлен Адамов улууспутун чиэстээхтик көмүскүүллэр. Эдэр гиревиктарга Константин Ивановка, Александр Ивановка, Петр Григорьевка, Андрей Тимофеевка эрэлим улахан. Олуһун тирэҕирэр киһибинэн  успуорт бэтэрээнэ Юрий Адамов буолар уонна кини уолаттарыттан, кэскиллээх гиревиктар Владлен, Вениамин уонна Валентин Адамовтартан үгүһү эрэнэ күүтэбит.  Анна Никанорова курдук, гиирэ успуордугар бэриниилээх киһи салайааччылаах дьахталлар хамаандата: Анна Туприна, Наталья Слободчикова, Сардаана Катаева, Яна Бурцева, Люция Захарова улууспут аатын араас күрэхтэһиилэргэ элбэхтэ ааттаталлар. Эдэр талааннаах оҕолор Аэлита Черкашина, Майя Говорова, Вилена Андросова улуустарын аатын өрөспүүбүлүкэ таһымыгар ситиһиилээхтик көмүскээн тураллар.

‒ Элбэх күрэхтэһиилэри ыытыыга хас эмэ сыллар тухары үлэлиигин-хамсыыгын. Успуорду тэрийэр үлэҕэ туохха ордук болҕомто ууруохха нааданый?

‒ 70-80-с сылларга улууска үлэлээбит салайааччылары ‒ үгүс сылларга «Урожай» уопсастыбаны салайбыт Анатолий Константинович Захаровы, успуорт кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Иннокентий Дмитриевич Колосовы мин өрүү үтүө тылынан ахтабын. Кинилэр билигин Мэҥэ Хаҥаласка успуорт инники күөҥҥэ сылдьарыгар сүҥкэн акылааты оҥорбут улахан өҥөлөөхтөр. Анатолий Константинович улуус успуордун 17 сыл салайарын тухары Мэҥэ Хаҥалаһы Манчаары оонньуларыгар сэттэ төгүл бастаппыта. Билиҥҥи үлэбэр, успуорт аксакалыттан, улууһу үгүстэ аатырдыбыт сүүрүгүттэн, успуорт улахан пропагандиһыттан Афанасий Петрович Илларионовтан мэлдьи сүбэлэтэбин. 1995 сыллаахха физкултуура, успуорт, туризм уонна ыччат отделыгар управлениетын Алексей Тимофеев салайбыта. Павел Васильев успуорт отделын салайаччытынан, мин ыччат салаатын салайбытым. Онно сылдьан бэйэ-бэйэбитин ситэрсэн биэрэрбит, Байкалов, Илларионов, Матчитов бириистэригэр күрэхтэһиилэри бииргэ ыытарбыт. Павеллыын биир кэмҥэ үлэлээн, элбэххэ үөрэммитим, билигин дойдутугар Сунтаарга Кириэстээххэ ‒ оскуола дириэктэрэ. Кини кэнниттэн кэмитиэт бэрэссэдээтэлинэн Москубатааҕы академияны бүтэрэн кэлэн, Николай Цыпандин үлэлээбитэ. Өрөспүүбүлүкэ физическэй култуура уонна маассабай успуорт салаатын үгүс сылларга ситиһиилээхтик салайбыт киһи, билигин улуус дьаһалтатын салайар үлэтигэр кэлбитэ хайҕаллаах. 12 сыл усталаах туоратыгар Руслан Афансьевтыын эн-мин дэсиһэн таһаарыылаахтык үлэлээбит кэмнэрбинэн киэн туттабын. Кэккэ сылларга эдэр салайааччы Александр Брызгаловы кытта биир өйүнэн-санаанан үлэлээн кэллибит. Аҕатын туйаҕын хатаран, успуорка ис сүрэҕиттэн бэриниилээх Константин Захаров кэллэ. Уруулга хайаан да кини олоруохтаах диэн баҕа санаабын эппитим.  Успуорт улууска сайдыытыгар салайааччылар болҕомто ууруулара улахан оруоллаах. Николай Старостин бэйэтэ көҥүл тустууга  Василий Уваровка дьарыктаммыт буолан, успуорка дууһатынан ыалдьар,  кыаҕын-күүһүн биэрэр. Инники үлэлээбит улуус баһылыктара Аполлон Попов, Георгий Артемьев, аан дойдуга дуобат федерациятын бэрэсидьиэнэ Владимир Птицын успуорт улууска атаҕар туруутугар улахан өҥөлөөхтөр. Чурапчыга успуорт туонатыгар ыытыллыбыт Манчаары оонньууларыгар бастыыры ситиспит эбит буоллахпытына, Горнайга ыытыллар ыспартакыйаадаҕа хайаатар даҕаны бастыыр сыал-сорук турар.

Билигин кыһыҥҥы оонньууларга бэлэмнэнии эмиэ ыытыллан эрэр. Маныаха Майа олохтоох дьаһалтатын өттүттэн көмө оҥоһуллан, сэлиэнньэ киинигэр хоккейдыыр корт тутулла турар. Майа баһылыга Дмитрий Тихонов бэйэтэ гиирэ успуордун федерациятын салайааччыта. Дмитрий Иванович, кылгас кэмҥэ да буоллар, миэхэ гиирэ успуордунан дьарыктана сылдьыбыт кэмигэр, улуус хамаандатын састаабыгар киирэн өрөспүүбүлүкэ чөмпүйэнээтин призера буолан турардаах. Ону таһынан кини өбүгэ үгэстэрин көрүҥнэрэ ‒ Куйуур, Күүлэй, Байанай сайдалларыгар өйүн-санаатын, күүһүн-уоҕун ууран туран үлэлэһэр. Итинэн энтузиастар успуорт сайдыытыгар оруоллара сүҥкэтин бэлиэтиибин. Бииргэ үлэлиир доҕорум, быраатым кэриэтэ саныыр киһим Алексей Попов, мас тардыһыытыгар уопсастыбанньык тириэньэр быһыытынан, улууһун туһугар бэриниилээхтик, туруулаһан үлэлииригэр үрдүк сыанабылы биэрэбин.  Алексей Артемович үгүс биллэр-көстөр маастары иитэн таһаарбыта өрөспүүбүлүкэ өттүттэн сөптөөх сыанабылы ылыах тустаах.

‒ Тус бэйэҕэр успуорт тугу биэрэрий?

‒ Билигиҥҥи  олох балысханнык сайдар кэмигэр успуорт муода буолла. Саалаҕа киэһэ аайы эдэр ыччат толору, дьарыктанарга миэстэ тиийбэт. Ыччаппыт успуорка тардыһарыттан, аҕа саастаахтар доруобуйаларын көрүнэллэриттэн үөрэбин эрэ. Успуорт миигин киһи оҥордо диэн тоһоҕолоон этэбин. «Эн тохтоо, сөп буолуо, сөптөөҕүн кыайдыҥ-хоттуҥ, чөмпүйүөннээтиҥ», ‒ диир дьон үгүстэр.  Ол эрээри, саалабар төннө турабын. Доруобуйабын көннөрүнэн, сынньанан түһэн бараммын, эмиэ саалаҕа дьарыкка ыксыыбын. Олох араастаах, онно араас толкуйдар, санаалар-оноолор, түһүүлэр-тахсыылар  эмиэ бааллар. Онуоха успуорт миэхэ олус туһалыыр. Үс чаас кэриҥэ  дьарыктанан, өйүм-санаам чөллөрүйэр, дууһалыын сынньанабын. Киһи тимир тутта даҕаны, син биир кылгас кэмҥэ буолбакка, эт-хаан ноҕоруусканы ирдииринэн, төһө сылайаргынан дьарыктанаҕын. Хаан эргиирэ үчүгэйдик хамсаатаҕына, киһи доруобуйата тупсар. Билигин сааһым ‒ 57. 2021 сылга Манчаары оонньууларыгар хамаандабын  кытыннаран, бэйэм кыттан бараммын, баҕар, түмүктүөм диэн толкуйдар бааллар даҕаны, саарбах. Олохпун успуорда суох көрбөппүн. Мин бэйэм Мэҥэ Хаҥаластан төрүттээх буоларбынан киэн туттабын. Бириис туһугар буолбакка, пъедесталга тахсан улууспутун ааттатар сыалтан үлэлиибин-хамсыыбын, «Мэҥэ Хаҥалаһы туругурдуҥ, саханы аатырдыҥ», ‒ диэн эдэр дьоҥҥо сүбэлиибин.

‒ Кэпсээниҥ иһин махтал. Инникитин да олоххун анаабыт успуорт эйгэтигэр үрдүк ситиһиилэри баҕарабыт.

 

Источник: ulus.media