Маҥаныга илиинэн от охсуутугар “Күүлэй» күрэхтэһиитэ буолла. Бу үтүө үгэскэ кубулуйбут тэрээһин, Горнай улууһун биир киэн туттар киһитэ, өрөспүүбүлүкэҕэ соҕотох «Хотуур музейын” төрүттээбит Марк Слепцов сырдык аатыгар ыытыллара, олус үөрүүлээх. Ону сэргэ, күрэхтэһии ааспыт сылтан оройуоннааҕы комплекснай спартакиада көрүҥэр киирэн, элбэх дьону-сэргэни түмтэ. Барыта алта хамаанда ходуһаҕа таҕыста.

Тэрийээччилэр Маҥаны нэһилиэгин салалтата, олохтоохтор ыалдьыттары Күһүҥҥү Сурт сиригэр үөрэ-көтө көрүстүлэр. Маанылаан, минньигэс астаах остуолу тардан, көмүс хатырыктаах собонон, сыалаах этинэн күндүлээтилэр. От охсооччулар тото-хана аһаан, туттар малларын бэрийэн, көрүнэн, хотуурдарын таптанан ходуһаҕа таҕыстылар.

Күрэхтэһии балаһыанньатынан, түөрт киһилээх хамаанда, 1 гаа сири охсон бүтэриэхтээх. Бэйэлэрин эҕэрдэлэрин нэһилиэк баһылыга Михаил Текеянов, улуустааҕы тыа хаһаайыстыбатын управлениетын начаалынньыга Валерий Дьяконов, Марк Слепцов кэргэнэ Елизавета Николаевна, кыыһа Саргылаана Марковна, балтылара Наталья Баишева, Марфа Алексеева, Альбина Алексеева, кэрэ куоластаах ырыаһыт Нина Максимова тириэртилэр.

Кылаабынай судьуйа, өрөспүүбүлүкэтээҕи “Күүлэй» кыайыылааҕа Ариян Александров күрэхтэһии саҕаламмытын биллэрээтин кытары, охсооччулар харса суох түһүнэн кэбистилэр.

Бастакы саҕалааһынтан олохтоохтор хамаандалара, маннык күрэхтэһиигэ буспут-хаппыт Марианна Ионова, Николай Попов, убайдыы-быраат Айаал, Айхал Александровтар инники күөҥҥэ тахсан, ылбыт тэтимнэрин тутаннар, сирдэрин 2 ч. 37 мүн. иһигэр нэлэтэн кэбистилэр уонна 2018 с. Одунуга ыытыллыбыт «Күүлэй” кыайыылаахтара буолалларын бигэргэттилэр.

Иккис миэстэҕэ сирдэрин 3 ч. 02 мүн. бүтэрэн,  Октябрьскай охсооччулара Мария Яковлева, Павел Романов, Святослав Дунаев, Константин Потапов таҕыстылар. Күөрэлээх хамаандата бэркэ бэлэмнэнэн, күрэхтэһиигэ суолта биэрбитин бэлиэтиир тоҕоостоох дии саныыбын. Спорт инструктор Александр Жирков бэлиэтээбитинэн, кинилэр эрдэттэн оҥостубуттар. Хас да күн иннинэ ходуһаларыгар тахсан, от охсон итэҕэстэрин-быһаҕастарын туораппыттар. Бэл диэтэр, хайдах охсон бардахха, табыгастаах буоларын кытары үөрэппиттэр. Түмүгэр иккис миэстэҕэ таҕыстылар. Бэйэлэрин бириэмэлэрин 25 мүнүүтэнэн тупсарбыттар. Итини этэн эрдэхтэрэ, ким бэлэмнээх ол кыайар диэн.

Үсүһүнэн Маҥаны иккис хамаандата, Көтөт учаастагыттан Чемезовтар аймахтар Маргарита, Саша,  Филипп, Николай 4 ч. 13 мүн түмүктээтэ. Орто Суртар урукку да кэмнэргэ көхтөөх отчуттарынан биллэллэр. Өрөспүүбүлүкэ Күүлэйдэрин кыайыылаахтара аҕыйаҕа суохтар. Оҕону кыра эрдэхтэн үлэҕэ үөрэтэллэр.  Күн бүгүҥҥэ диэри илиилэрин хотуурдарыттан араарбакка сылдьаллар.

Комплекснай спартакиадаҕа инники икки нэһилиэк кэнниттэн, кировскайдар Светлана Леонтьева, Айаал Кириллов, Владимир Федоров, Григорий Мухоплев буоллулар. Онтон мытаахтар Анастасия Мордовская, Марат Павлов, Иван Яковлев, Дмитрий Максимов, солоҕоттор Марианна Григорьева, Алеша Захаров, Николай Эверстов, Алексей Захаров төрдүс-бэһис миэстэни үллэһиннилэр.

Кэнники кэмҥэ хаһаайыстыбалаах дьон мотокосаны туһанар буоллулар. Абыраллаах мал диэн хайҕыыллара үгүс. Билигин “Штиль” үөдүйүөҕүттэн, илии хотуурун отчуттар туттубаттар. Үйэ сайдыытын кытары тэҥҥэ хаамсан истэхтэрэ. Онон быйылгыттан, мотокосаҕа бастакы күрэхтэһии тэрилиннэ. Бастакы холонуу диэтэххэ, куһаҕана суох буолла. Барыта  алта киһи суруттарда. Манна эдэр ыччакка сүрүн болҕомто уурулунна.

Бастаан уолаттар хаамыыларынан-сиимиилэринэн, түргэн-тарҕан туттууларынан 20 суотай сири биирдэ хаамыах курдуктар этэ да, аҕам саастаах Анатолий Александров сорудаҕы биир чаас иһигэр толорон, кыайыылааҕынан таҕыста. Ол кэннэ эдэр дьон Иван Яковлев, хотуурунан от охсоот, мотокосаҕа киирсибит Филипп Чемезов үс бастыҥ иһигэр киирдилэр.

Күрэхтэһии кэнниттэн бастаабыт хамаанда отчуттарын көрсөн, санааларын иһиттим.

Николай Попов:

– Мин, маннык күрэхтэһиини урут-уруккуттан олус сэҥээрэбин. Сахалар былыр-былыргыттан төрүт дьарыкпыт буоллаҕа. Өбүгэлэрбит үчүгэйдик оттоотохторуна эрэ кыстыгы туораан, күөххэ үктэннэхтэринэ үөрэллэрэ-көтөллөрө.

Биһиги бу биир хамаанда буоламмыт иккис төгүлүн бастаабыппытыттан, олус астынан турабын. Ол эрэн, ааспыт сыллааҕы бириэмэбибитин куоһарбатыбыт. От үүнүүтэ үчүгэй. Ходуһа федеральнай суол кытыытыгар турар буолан тааһа, буора элбэх. Онон хотуур түргэнник сыппыыр. Сытыыланарга бириэмэ бөҕөтө барар.

Мин Марк Петровиһы кытары алтыспыт киһибин. Биир сыл Хоту Хампаҕа кэлэн күөл тулатын охсорун көрөн, сөхпүттээхпин. Аҕам онно: «Дьэ ити көр, Марк курдук охсуохтааххын» диэн бэркэ астынан эппитин, күн бүгүҥҥэ диэри өйдүү-саныы сылдьабын.

Мин киһини өйдүүр буолуохпуттан, оттоон-мастаан кэллим. Үлэҕэ такайбыт киһибинэн аҕам буолар. Кинини кытары бу сиргэ элбэхтэ оттообутум. Инникитин маннык күрэхтэһии салҕанан бара турарыгар баҕа санаалаахпын. Кэлэр кэнчээри ыччакка төрүттэрбит маннык  үлэлээн-хамнаан кэлбиттэрэ диэн тириэрдэр эбээһинэстээхпит.

Марианна Ионова:

– Биһиги Сэбиэскэй Союз саҕанааҕы оҕолор, бары кэриэтэ сайыҥҥы кэмҥэ оттоон, ынах сүөһү көрөн кэлбит дьон буоллахпыт. Мин оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан бастакы хотуурбун ЛТО лааҕырыгар туппутум. Кэлин тиэхиньикэ сайдан, хотуурунан туттубаппыт. Ол эрэн, мин бу дьарыгы сөбүлүүр буоламмын, түгэн көһүннэр эрэ мэлдьи охсо сылдьабын.

«Күүлэйгэ” уруккуттан кыттабын. Бастаан эмиэ манна ыытыллыбыт күрэхтэһиигэ үһүс буолан турабын. Хамаанданан күрэхтэһии олус сэргэх. Манна бэйэҥ эрэ иннигин көрбөккүн. Эн хайдах охсоргуттан, бүтүн хамаанда дьылҕата быһаарыллар диэххэ сөп. Икки бүк эппиэтинэстээх. Бу уолаттары кытары иккис төгүлүн кыттабыт. Эмиэ бу үлэҕэ сыстаҕас буоланнар, кинилэргэ эрэнэр этим.

Айаал Александров:

— Биһигини бырааппынаан, Айхаллыын кыра эрдэхпититтэн эһэм уонна аҕам үөрэтэн кэллиллэр. Оҕо сылдьан улахан күрэхтэһиилэргэ иккиэн кыттарбыт. Бэйэбит саастыылаахтарбытыгар хас да төгүл бастаабыппыт, миэстэлэспиппит. Өрөспүүбүлүкэтээҕи “Күүлэйгэ» VII кылааска сылдьаммын бастакыбын холоммутум. 2018 сыллаахха улахан дьоҥҥо киирсэн, үһүс миэстэ буолбутум.

Эдэр дьоҥҥо от охсуута олус туһалаах дии саныыбын. Мин мас тардыһыытынан дьарыктанар буоламмын, от  үлэтин олус сөбүлүүбүн. Тоҕо диэтэххэ, бу үлэ бэйэтэ дьарык курдук, бастатан туран, киһиэхэ тулууру сайыннарар. Илии, сис, атах былчыҥа сайдарыгар от охсуута улахан суолталаах дии саныыбын.

Маннык күрэхтэһиигэ сирдээх дьон мээнэ сөбүлэспэттэр. Сорохтор этэллэринэн, кыттааччылар түргэнник бүтэ охсоорулар хаачыстыбаларыгар болҕомто уурбаттар. Оннук көстүүлэр өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһиигэ тахсан, мөккүөрдээх түгэннэр баар буолаачылар. Маҥаныга Владимир Александров күрэхтэһиигэ анаан, ходуһатын  бэлэмнээн турбут.

– Биһиги дьиэ кэргэн мантан биир көстөөх сиргэ Балаҕаннаах учаастагар сайылаан олорон оттуубут. Бу “Күүлэйи» көрөн олус астынныбыт. Олохтоох дьаһалта ходуһаҕар маннык күрэхтэһиини ыытыахпытын баҕарабыт, диэн көрдөспүттэригэр тутатына сөбүлэспитим. Отчуттар олус хаачыстыбалаахтык үлэлээбиттэрин бэлиэтээтим. Маннык элбэх киһи кэлэн, сиргин биирдэ охсон барара туох куһаҕаннаах буолуой. Күн-дьыл туран биэрдэр, үчүгэй хаачыстыбалаах оту ылыахпыт.

Бу сиргэ мин кыра эрдэхпиттэн аҕабын кытары оттоон кэлбитим. Инники манна улахан күөллээх этэ. Мелиорация сайдыытыгар уутун ыытаннар, оттуур ходуһа таһаарбыттара. Ол кэннэ тиэхиньикэнэн оттонор. Хас да сыллааҕыта бу тулатынааҕы ойуурга улахан баһаар барбыта. Онтон ыла сис уута киирэн, манна олорон хаалар, ол иһин син биир хотуурданабыт.

Бэйэм хас да сыллааҕыта, Хаҥас Үрэх диэн сиргэ ыытыллыбыт “Күүлэйгэ» кыттан турабын. Онно бириистээх миэстэни  ылбыппыт. Бу  маннык күрэхтэһии олус наадалаах. Эдэр ыччат ыһыктыбакка, илдьэ сылдьыан наада, – диэн Владимир Александров кэпсиир.

Кыайыылаахтарга уонна призердарга сыаналаах бириистэр туттарылыннылар. Марк Слепцов дьиэ кэргэнэ, оҕолоро Николай Маркович, Евдокия Марковна Дмитриева, аймахтара анал номинациялары олохтоон, бэртээхэй бэлэхтэри уунна. Оттон комплекснай спартакиада бастыҥнарыгар, тыа хаһаайыстыбатын управлениетын начаалынньыга Валерий Дьяконов миэстэлэринэн 30, 20, 10 тыһ. солк. сертификаттарынан наҕараадалаата. Оттон мотокоса бастыҥнарыгар физическэй культура уонна спорт улуустааҕы управлениета олохтообут микроволновката, “Горнай-Ас» ТХПК биир дьааһык сиир арыыта, “Маҥаны нэһилиэгэ» МТ дьаһалтатын сыаналаах бирииһэ туттарылынна.

Күрэхтэһии судьуйаларын үлэтин бэлиэтиэххэ наада. Хас биирдии хамаанда үлэтин бэркэ кичэйэн көрөн, номинациялары олохтоотулар. Ол курдук, “Кэскиллээх охсооччу» Алеша Захаров (Солоҕон), “Хоннохтоох охсооччу» Константин Потапов (Октябрьскай), «Ходуһа Далбар Хотуна» Марианна Ионова (Маҥаны), «Хоһуун отчуттар» Маргарита, Николай Чемезовтар (Маҥаны), «Маанылаах отчут» Марианна Григорьева (Солоҕон) ааттаннылар.

Марк Петрович Слепцов дьиэ кэргэнэ отчуттарга анаан олохтообут бириистэринэн наҕараадаланнылар – «Хоннохтоох охсооччу» Николай Попов (Маҥаны), «Ыраас суоллаах охсооччу» Григорий Мухоплев (Кировскай), Анастасия Мордовская (Мытаах), «Кыайыыга дьулуурдаах» Алексей Захаров (Солоҕон), «Киэҥ суоллаах охсооччу» Айаал Александров (Маҥаны), «Далбар Хотун» Мария Прокопьева  (Октябрьскай), «Тэтимнээх охсооччу» Иван Яковлев (Мытаах), «Кэскиллээх охсоччу» Саша Чемезов (Маҥаны).

Марк Петрович Слепцов төрөөбүт дойдутугар Маҥаныга бастакы «Күүлэй» ыытылларыгар, нэһилиэк биир киэн туттар кырдьаҕаһа Марина Григорьева от охсон көрдөрбүтүн, бэл диэтэр эр дьон сөхпүт, махтайбыт. Марина Гаврильевна 90 сааһыгар диэри хотуурун илиититтэн араарбакка, дьону кытары тэҥҥэ сылдьыбыта билиҥҥэ диэри кэпсэнэр. Отчут Марыына сыдьааннара бу күрэхтэһиигэ киэн туттар, тапталлаах киһилэрин аатынан бириис олохтоон үөртүлэр. Ол курдук, сиэнэ Марфа Текеянова эдэр кэскиллээх отчукка Айаал Кирилловка, Маҥаны иккис хамаандатыгар 6-лыы тыһ. солк. бэлэх уунна.

“Күүлэй» күрэхтэһиитэ үрдүк тэрээһиннээхтик ыытылларыгар, элбэх дьон сүүрэн-көтөн үлэлэстэ. Олохтоохтор бэркэ турунан, от үлэтин өрө тутар, көхтөөх нэһилиэк буолалларын көрдөрбүттэриттэн киһи үөрүөх эрэ тустаах. Биирдиилээн ыаллартан Осиповтар, Александровтар, Николаевтар дьиэ кэргэттэрэ бириис олохтообуттара,  Маҥаны түмсүүлээҕин көрдөрөр. Туспа махталы тириэрдэбит минньигэс, тотоойу астаах асчыкка Наталья Степановаҕа.

Күрэхтэһии тэрийээччилэрэ, кыттыылаахтара сахалар төрүт дьарыкпыт — илии хотуурунан от охсуута спорт көрүҥүн быһыытынан, Горнайга ыытыллыахтаах Манчаары оонньууларыгар киирэригэр баҕа санаалаахтарын эттилэр.

 

Источник: ulus.media